Marilyn in Cannes

Vreemd vind ik het. Op de poster van Cannes staat dit jaar Marilyn Monroe afgebeeld. Ik begrijp op zich wel waarom. Zowel het filmfestival als de actrice heeft dit jaar een jubileum te vieren. Maar het ene jubileum is wel wat heugelijker dan het andere: het Festival de Cannes bestaat 65 jaar, Marilyn Monroe is 50 jaar dood. Ze overleed op 5 augustus 1962.

Ik vind het wat gezocht, met name omdat Monroe het festival tijdens haar leven nooit bezocht heeft. Naar mijn weten is ze zelfs nooit in Frankrijk geweest. De enige connectie tussen Cannes en Monroe is dat Joseph L. Mankiewicz' voortreffelijke All about Eve in 1951 meedong naar de Gouden Palm. Monroe had een opvallend maar zeer klein rolletje in de film.

Wat vind ik eigenlijk? Vind ik het hypocriet dat het filmfestival Monroe 50 jaar na haar dood claimt? Ja. Maar de Monroe-poster tergt vooral mijn gevoel voor logica. Vorig jaar sierde een foto van Faye Dunaway uit 1970 de poster van Cannes. Oké, ik snap het heus wel. Zowel de actrice als het festival zijn sjiek, klassiek, sophisticated. O ja, en ze doen allebei iets met film. Maar los daarvan is het verband volledig kunstmatig. En ergerlijk nostalgisch.

Mijn ergernis zakte wat toen bleek dat ik niet de enige was. Ook Peter Bradshaw van The Guardian vindt de combinatie Monroe-Cannes opmerkelijk, al maakt hij zich er aanzienlijk minder druk om als ik. Goed, eigenlijk moet ik content zijn dat er enige aandacht geschonken wordt aan wat wereldwijd het jaar van Monroe had kunnen zijn. Verder blijft het nogal stil rond het icoon. EYE zou bijvoorbeeld de plek bij uitstek zijn om een keer de aandacht van Monroe's uiterlijk naar haar - immer onderschatte - talent te verschuiven. Daar worden er echter alleen op haar sterfdag films met en over haar vertoond. De rest van de zomer gaan we er weer naar The Shining kijken, tijdens het Stanley Kubrick-retrospectief.

In Vlaams filmtijdschrift Filmmagie verscheen deze maand een stuk waarin Dirk Dufour Monroe's mooiste rollen ontleedt: in Asphalt Jungle, Niagara, Some Like it Hot, The Misfits, het onvoltooide Something's Gotta Give. Een mooi artikel met een schrijnend slot. In de laatste alinea vraagt Dufour zich af hoe Hitchcocks Vertigo was geweest 'zonder de vlakke Kim Novak en met de intense, troebele dubbelzinnigheid van Marilyn Monroe'. Die fascinerende, eeuwig frustrerende gedachte laat me niet meer los.

Lees het stuk van Peter Bradshaw

Ik heb een nieuwe series foto's aan deze site gevoegd, zie hier.

Vanavond draag ik voor tijdens de Boekennacht in Atheneum Nieuwscentrum, op het Spui in Amsterdam. Mijn optreden vindt iets na negen uur plaats. Met speciale cameo van de pioenroos en de doppelgängers van Marilyn Monroe.

Girl crush

We zijn weer een talentenjacht rijker. The face heet deze modellenwedstrijd van RTL 5. En het is mijn nieuwe lievelings.

The face wordt gepresenteerd door Sylvie van der Vaart. Op mijn schaal van emoties stond de wijzer bij Van der Vaart altijd ergens tussen "neutraal" en "milde haat". Niet dat ik haar ooit ook maar iets had zien doen. Maar goed, het was dat ook nou juist het feit dát ze niet zoveel doet, behalve het sieren van societybladen, dat de wijzer regelmatig richting "haat" deed uitslaan.

Als boegbeeld van een modellenprogramma vind ik Van der Vaart niet ideaal (ze is weliswaar ontegenzeggelijk knap en ze "heeft iets" met kleding, maar haar smaak neigt meer naar tuttig dan wel ordi om fashion forward te zijn, zoals dat heet) maar ik moet toegeven, ze doet het leuk. En dat niet alleen, ze heeft iets onverwacht hartverwarmends. Op mijn schaal van emoties neigt de wijzer tegenwoordig nadrukkelijker naar "vertedering". En "lekker wijf". (Goed, dat laatste is geen emotie, maar het staat er toch echt hoor, op de schaal van emoties. In roze krulletters.)

In de jaren 60 had je de vrije liefde. Die liefde was zo vrij, die zag geen sekse. In de jaren 70 was je een burgertrut of -lul als je het niet met meerdere mensen (m/v) hield. (Ik was er nog niet in de jaren 60 en 70, ik heb het van horen zeggen.) In de jaren 80 werd er weer netjes binnen de lijntjes begeerd, in de jaren 90 voorzichtig erbuiten. Er was nu ook een woord voor: biseksualiteit. Een viezig woord is het, als een vakterm uit de soa-kliniek. Bij dat nieuwe woord hoorden ook regels. Biseksueel was je of je was het niet. Een beetje zoenen telde niet mee, je moest er ook gevoelens bij hebben.

Biseksualiteit is uit. Als woord dan, want de laatste jaren wordt er breder begeerd dan ooit. In films viert de platonische mannenliefde hoogtijdagen, kernachting als bromance samengevat. Ook buiten de bioscoop komen mannen openlijk uit voor de warme gevoelens die ze voor elkaar voelen. Weliswaar wordt die liefde nooit fysiek ("no homo", zou een Amerikaanse rapper zeggen), ze wordt bezongen als een verliefdheid. Vrouwen gaan verder. In de Oh Oh Cherso­-voorloper Jersey Shore belandt een van de guidettes met een vrouw in bed. Ze is niet lesbisch, ze is niet biseksueel: ze heeft gewoon altijd al eens een "cute little blonde" willen kussen. Madonna past een kus met popprinsesjes Britney en Christina in haar choreografie in en ook Katy Perry zingt over een fling met een meisje: 'Ain't no big deal / It's innocent'.

In Amerika, waar de fabriek staat die alle hedendaagse uitdrukkingen produceert, spreken ze ook wel van girl crush en man crush: een verliefdheid op iemand van dezelfde sekse, die voortkomt uit een combinatie van bewondering en identificatie. Dat object van verlangen verenigt altijd gelijke delen mannelijkheid en vrouwelijkheid, en is daarmee nooit bedreigend. Hij is geen macho, zij geen seksbom. Hij heeft iets gevoeligs (zie classic man crush Johnny Depp), zij neigt naar tomboy, ze is niet bloedmooi maar wel cute.

'Ik heb zo'n girl crush op jou,' zei Sylvie van der Vaart tegen The face-kandidate Janine. Pijnlijk eerlijk natuurlijk, en niet aardig tegenover Janine's medekandidaten. Zou Wendy van Dijk nooit doen, in The Voice. Maar het was zo'n volstrekt spontane en oprechte uitspraak en daardoor onweerstaanbaar charmant.

Alle grijzen worden langzaam zwart/wit. Armen worden armer, rijken worden rijker. Hollanders worden Hollandser, allochtonen juist steeds minder. Je bent óf elite óf het volk, alsof je als deel van de elite niet óók tot het volk zou behoren. Ook de grens tussen mannen en vrouwen wordt scherper. Van grote tegenstellingen komt oorlog, hoor je zeggen. Niemand heeft het over de affectie die het óók tot gevolg kan hebben.

Hollanders hebben Ik hou van Holland, vrouwen hebben hun girl crush.

Lees de betekenis van "bromance" in de Urban Dictionary
Lees de betekenis van "no homo" in de Urban Dictionary
Lees de betekenis van "guidette" in de Urban Dictionary
Lees de betekenis van "man crush" in de Urban Dictionary
Lees de betekenis van "girl crush" in de Urban Dictionary
Lees de betekenis van "tomboy" in de Urban Dictionary

Snapshot versus verf

George Hendrik Breitner

Rokken in eindeloze lagen, stijve knotten bovenop het hoofd, de rijglaarsjes hooggesloten en de overhemden tot aan de kin dichtgeknoopt. Het Europa van eind negentiende, begin twintigste eeuw kennen we vooral van statige foto's en schilderijen waarop onze voorouders er stijfjes bij staan: truttig, ouwelijk, preuts. De rokken zijn even ontelbaar op de kiekjes die te zien zijn in het Van Gogh Museum, op de tentoonstelling Snapshot - Schilders en fotografie 1888 - 1915. Hier en daar wordt geposeerd, netjes met de handen in de schoot. Maar ook ligt er een naakte man op een vloerkleed, leunt er op grijpafstand een vrouw tegen een hooiberg, zijn de kaders scheef, de gezichten close en onscherp. De foto's zijn spontaan, grappig, intiem en - vooral doordrenkt van een lust voor experiment. Deze fotografen wisten nog niet waar de grenzen van het medium lagen en konden niet wachten om die te ontdekken. Het fin de siècle kwam zelden zo tot leven als in deze snapshots en de bruisende schilderijen die er het gevolg van waren.

Want daar draait het in deze tentoonstelling om: de invloed die de fotografie in haar begindagen op de schilderkunst had. Hoewel fotografie destijds als een ordinair medium werd beschouwd, inferieur aan andere kunstvormen, lieten veel schilders zich erdoor inspireren. Ze legden er hun directe omgeving mee vast, of wat ze verder maar interessant vonden. Later gebruikten ze die foto's als basis voor een schilderij of werden ze op meer indirecte wijze door de sfeer en spontaniteit van zo'n momentopname beïnvloed. De schilders fotografeerden vaak in het geheim, om niet beschimpt te worden door kunstenaars en critici die op het medium neerkeken.

George Hendrik Breitners wereldberoemde Brug over het Singel bij de Paleisstraat is misschien nog wel het beste voorbeeld van de invloed van de fotografie. Op de achtergrond zien we een rij imposante huizen, op de voorgrond de wit besneeuwde brug uit de titel. We kijken recht tegen een vrouw aan, gehuld in bont en voile. Op haar hielen meer wandelaars: een dame, een hond, links een stel kinderen, daarachter zijn de mensen te klein om te kunnen onderscheiden. We kijken naar een drukke zaterdagmiddag in de stad, zou je zeggen, wat dat betreft is er weinig veranderd sinds 1897. Niet alleen de herkenning maar ook het perspectief zorgt ervoor dat we er zelf tussen staan, daar op de Singelbrug. We voelen zelfs iets van ongemak want we staan in de weg, zo midden op de brug. De vrouw op de voorgrond kijkt op: Mag ik er langs of niet?

Gelijktijdig met Snapshot is in het Joods Historisch Museum New York Reflections te zien, een overzichtstentoonstelling van de Amerikaanse fotograaf Saul Leiter. Leiter legt al sinds de vroege jaren 40 zijn New York vast, eerst in contrastrijk zwart-wit, later in spetterende kleuren. Er is echter pas sinds kort wereldwijd aandacht voor de inmiddels bejaarde fotograaf en zijn immense en eigenzinnige oeuvre. Ook Leiter legde zijn stad tijdens de winter vast, in de foto Canopy. Het verschil tussen Breitners Brug over het Singel bij de Paleisstraat en Leiters Canopy zit 'm niet alleen in plaats (Amsterdam tegenover New York) en tijd (1897 tegenover 1958) - het zit 'm vooral in de vorm. Het grootste deel van Canopy is zwart. Het monochrome vlak trekt de blik naar beneden, waar plotseling een split in het zwart valt en op de valreep een stadsaanzicht wordt onthuld. Het zwart blijkt een luifel, van waaronder we toekijken hoe mannen in lange jassen zich hun weg door een sneeuwstorm banen. Het wit van het wintertafereel contrasteert op indrukwekkende wijze met het zwart erboven.

Waar hij hier een luifel gebruikt, daar gebruikt Leiter elders laaghangende takken, een steiger of een straatnaambord om zijn onderwerp in te kaderen. Hij speelt een vernuftig spel met diepte waardoor het lastig is voor- van achtergrond te onderscheiden. Ook zijn gebruik van weerspiegelingen (weerkaatsend licht, een spiegel, een raam) draagt bij aan dat verlies van diepte dat zijn foto's bijna abstract maakt. Zoals een schilder laag op laag schildert, zo bouwt ook Leiter zijn foto op: vlak voor vlak. Het resultaat is een gelaagd beeld, in elkaar geschoven als een puzzel. Wat de winterse stadsaanzichten van Leiter en Breitner met elkaar gemeen hebben, is dat beide werken de grenzen van hun medium aftasten. Met Canopy maakte Leiter een abstract schilderij, vermomd als foto. Met Brug over het Singel maakte Breitner een snapshot, vastgelegd in olieverf.

Bovenstaand stuk verscheen eerder in Tubelight

Vanaf heden schrijf ik maandelijks een blog voor de site van Kunstbeeld, deze maand over obsessie.

Dat hij met pensioen is, vertelt de legendarische Belgische kunstenaar Panamarenko. Oké, stellen interviewers Michiel Romeyn en Jhim Lamoree, maar je doet nog wel iets. Welnee, Panamarenko doet helemaal niets meer. Romeyn en Lomeree, naamgevers van het AVRO-kunstprogramma R.E.L., zijn geschokt.
De gepensioneerde kunstenaar is al net zo'n groot taboe als de commerciële kunstenaar. De kunstenaar dient door passie gedreven te worden, door Inspiratie met een hoofdletter, door een mysterieuze drive als was die hem door God zelf ingegeven. Wat dat betreft hebben Romeyn en Lomeree het een week later beter getroffen.
Lees hier verder

Voor stretcher.org deed ik samen met Richtje Reinsma mee aan de See|Saw-reeks, waarbij een kunstenaar en schrijver op elkaars werk reageren. Het resulteerde in drie tekeningen van Richtje en evenveel teksten van mij, vanaf vandaag hier te bekijken. Hieronder een fragmentje uit de eerste tekst, Room.

I want to invite you into my room. It's barely a room. It's barely
four walls,
two windows,
a view.

I used to dream about a house with no color. I scared myself thinking about far away cities and bleak rooms overlooking the river. Rooms where there was no heating and the one, sad curtain in front of the window shivered in the draft.
I was alone and
anything could happen. Choose a life.
Lees hier verder

- - - - - - - - - -

Verder is er deze maand een nieuw verhaal van mij opgenomen in het nieuwste nummer van literair tijdschrift Hollands Maandblad. Het verhaal heet Interview en op de site van Hollands Maandblad is er alvast een voorproefje van te lezen, kijk hier.

Zelfbeeld

Jaimie Warren

De anonieme kunstenaars van de feministische actiegroep Guerrilla Girls prikkelden ons begin jaren 80 met de vraag: Do women have to get naked to get into U.S. museums? En daaronder: Less than 3% of the artists in the Met. Museum are women, but 83% of the nudes are female. Vandaag de dag is hun claim nog steeds urgent.

Recent stelde De Wereld Draait Door een lijst samen met de zeventien meest bepalende bands en artiesten uit de muziekgeschiedenis. Met moeite werd daar op het laatste moment nog een vrouw aan toegevoegd ('Er zit nog geen vrouw in hè' 'Nee, er moet nog een vrouw in'): de degelijke maar weinig tot de verbeelding sprekende Carole King. Is de lijst een afspiegeling van de werkelijkheid of van vastgeroeste ideeën? Mannen zijn pioniers; smaakmakers. Vrouwen zijn ofwel mooie leeghoofden, ofwel seksloze vakvrouwen.

Helemaal raar is het natuurlijk niet, dat Amerikaanse musea meer mannelijke dan vrouwelijke kunstenaars in hun collectie hebben. Vrouwen staan tenslotte pas sinds kort áchter het schildersezel, voorheen lagen ze er in hun blootje vóór. Zo werd ook benadrukt in de tentoonstelling She Me, afgelopen zomer in het Stedelijk Museum Zwolle. Enerzijds waren daar vrouwenportretten te zien, tussen de 17e en 20e eeuw geschilderd door mannelijke kunstenaars. Maar de hoofdmoot van She Me werd gevormd door hedendaagse vrouwelijke kunstenaars die werken met thema's als identiteit en zelfbeeld.

Nadat de vrouw eeuwenlang door mannen is geportretteerd, bepaalt zij nu zelf wel even hoe ze wordt afgebeeld, dat was zo'n beetje de insteek van She Me. En inderdaad, het zelfportret vierde de afgelopen decennia hoogtij onder vrouwelijke kunstenaars. Cindy Sherman was met haar zelfportretten een belangrijke exponent van de conceptuele kunst; Frida Kahlo's zelfportretten leverden een bijdrage aan het surrealisme; Nan Goldin startte een revolutie met de ongepolijste manier waarop ze zichzelf en haar vrienden fotografeerde.

Afgaand op de selectie van het Stedelijk Museum Zwolle zou je echter denken dat de vrouwelijke kunstenaar niet verder kan kijken dan haar eigen spiegelbeeld. En dat terwijl de jongste generatie vrouwelijke kunstenaars het thema zelfbeeld grotendeels links laat liggen. In 2010 maakte het Nederlands Fotomuseum met Quickscan NL#01 de balans op wat betreft de jongste Nederlandse fotografen. Er zat geen zelfportret tussen, noch was zelfbeeld een thema.

De kunstenaars die het Stedelijk Museum Zwolle voor She Me selecteerden, hadden in vergelijking iets stoffigs, iets weinig urgents. En dat terwijl er wel degelijk vrouwen zijn die het zelfportret op een frisse, eigentijdse manier benaderen. Wél in Zwolle te zien was het werk van Kathe Burkhart, die geestige, naïef aandoende schilderijen maakt van Elizabeth Taylor en Richard Burton. Ze voert het ruziemakende echtpaar op als ultiem cliché van de verhouding tussen man en vrouw: zij een hoer, hij een hufter.

Iemand die het zelfportret nieuw leven in blaast, is de Amerikaanse Jaimie Warren. Zij fotografeert zichzelf in de meest hilarische, soms licht verontrustende situaties: als onderdeel van een kerststal, close-up in druipende schmink, theatraal in een sloppenwijk of terwijl ze een hotdog eet. Schaamteloos, kleurrijk, eigenzinnig. Een smaakmaker.

Husbands and wives


The Artist

Mevrouw Valentin zit aan het ontbijt. Met haar echtgenoot, die man aan de overkant van de tafel, praat ze niet meer. Hij speelt met zijn hond, zij leest de krant. Ze hebben elkaar niets te zeggen - en dat is niet alleen omdat dit een stomme film is.

George Valentin, de titelfiguur uit Michel Hazanavicius' The Artist, is voor een ander bestemd, dat weet de toeschouwer allang. Nog voordat mevrouw Valentin in beeld komt, hebben we namelijk al kennisgemaakt met starlet Peppy Miller, die even opgeruimd is als haar naam doet vermoeden.

Maar er mag dan een vonk zijn overgesprongen tussen George en Peppy, vooralsnog zit hij aan het ontbijt met zijn vrouw, dag na dag zonder een woord te zeggen. Ze heeft zelfs haar krant opengeslagen om zijn kop maar niet te hoeven zien. Het blijkt zinloos want haar man, superster van de stomme film, staat namelijk ook in de krant.

Op het witte doek kent de liefde slechts twee varianten. De eerste variatie is die van de ware liefde. Dat klinkt eenvoudiger dan het is, die ware liefde, want de geliefden in kwestie moeten allerlei obstakels overwinnen voordat ze samen kunnen zijn: klassenverschillen, geldzorgen, een zekere boze stiefmoeder. Laten we dit de Romeo-en-Julia-variant noemen. De tweede variant is die van de verwoestende liefde. Nu zijn het geen elementen van buitenaf die het onze geliefden moeilijk maken - het zijn de geliefden zelf. Na een jarenlang samenzijn rest hun niets meer dan frustratie, bitterheid en ongebreidelde haat. Voor deze variant staan George en Martha symbool, de groteske echtelieden uit Who's Afraid of Virginia Woolf?

Toch zijn er ook uitzonderingen. In Mr. and Mrs. Smith, een van Hitchcocks zeldzame komedies, hanteert het echtpaar uit de titel een eenvoudige regel om hun huwelijke gezond te houden. Hebben ze ruzie, dan mag geen van hen de kamer verlaten totdat hun onenigheid uitgepraat is. Dat uitpraten kan uren, soms dagen duren. Maar werken doet het. In de films van Woody Allen gebeurt het tegenovergestelde. De hoofdpersoon (vaak een man, soms een vrouw) heeft de ideale relatie. Toch zou hij het liefst vluchten, bij voorkeur in de armen van een ander. Typisch geval van "bij de buren is het gras groener" natuurlijk, en aan het einde van de film komt de protagonist dan ook altijd weer met hangende pootjes thuis. Zo ook Sydney Pollack in Allens Husbands and Wives, die na een avontuur met een jongere vrouw terugkeert bij zijn stijve echtgenote. Niet dat ze gelukkig zijn. En seks hebben ze ook niet meer. Maar uiteindelijk verkiezen ze stabiliteit boven hoge pieken en diepe dalen. 'Hey,' zegt hij, 'whatever works.'

Ochtend in huize Valentin. De camera kijkt met mevrouw Valentin mee terwijl ze de krant leest. Met een sullige blik staart haar charmeur van een echtgenoot ons vanaf de pagina aan. We weten precies hoe de vrouw des huizes over haar man denkt als we zien dat ze een snor op zijn foto getekend heeft. Regisseur Hazanavicius hoeft er geen woorden aan vuil te maken: mevrouw Valentin háát haar man. Later zien we hoe ze ook 's avonds snorren op zijn portretten tekent, in een luie stoel bij het haardvuur. Ze kijkt niet eens op als hij eindelijk thuiskomt. Mooi hoe Hazanavicius haar onvrede met zo'n eenvoudige ingreep weet te verbeelden.